Spektrum autyzmu: wsparcie uczni贸w ze spektrum autyzmu w edukacji szkolnej


29 kwietnia 2024
Autor:Natalia 艁aba, Aleksandra Mysiak, Anna Banach, Marzena Wolska
Udost臋pnij:

image

Zaburzenia ze spektrum autyzmu (Autism Spectrum Disorders, ASD) od ponad 80 lat skupiaj膮 uwag臋 naukowc贸w oraz wybitnych lekarzy. Fenomen ASD od dziesi臋cioleci stanowi kwesti臋 dyskusyjn膮. Dotychczas autyzm ujmowano w kategorii diagnostycznej 鈥瀋a艂o艣ciowych zaburze艅 rozwojowych鈥 (Klasyfikacja zaburze艅 psychicznych i zaburze艅 zachowania ICD-10, 2008, s. 248-249). W nowym narz臋dziu termin 鈥瀋a艂o艣ciowe zaburzenia rozwojowe鈥 zast膮piono 鈥瀞pektrum zaburze艅 autystycznych鈥. Zaburzenia okre艣lane uprzednio mianem autyzmu wczesnodzieci臋cego, autyzmu atypowego, zaburzeniem Aspergera, dzieci臋cymi zaburzeniami dezintegracyjnymi i nieokre艣lonymi innymi ca艂o艣ciowymi zaburzeniami rozwojowymi w艂膮czono w og贸ln膮 nazw臋 spektrum zaburze艅 autystycznych, tym samym usuwaj膮c ich jednostkowe znaczenie (Kryteria diagnostyczne zaburze艅 psychicznych DSM-5庐, 2018, s. 62-64).

ASD jest zaburzeniem wieloczynnikowym, posiada z艂o偶on膮, wci膮偶 nie do ko艅ca okre艣lon膮 etiologi臋. W 艣wietle obecnego stanu wiedzy autyzm okre艣lany jest jako zaburzenie o pod艂o偶u neurorozwojowym, co wi膮偶e si臋 ze zmianami wyst臋puj膮cymi zar贸wno w zakresie budowy, jak i funkcjonowania m贸zgu. Jak wskazuje Agnieszka Rynkiewicz (2009, s. 44), 鈥瀖amy niepodwa偶alne dowody na to, 偶e zaburzenia ze spektrum autyzmu s膮 zaburzeniami rozwojowymi m贸zgu. Dok艂adna ich przyczyna i natura ich powstawania pozostaje nadal niewyja艣niona鈥. Niema艂e znaczenie przypisuje si臋 r贸wnie偶 zr贸偶nicowanym czynnikom genetycznym, 艣rodowiskowym, psychologicznym, biologicznym oraz zwi膮zanym z neuroprzeka藕nictwem i neurologi膮, 聽stale wchodz膮cych ze sob膮 w interakcje (Pisula, 2018, s.22).

Jakie s膮 objawy zaburze艅 ze spektrum autyzmu?

Specyfik臋 trudno艣ci os贸b z ASD obserwuje si臋 w 3 kluczowych sferach 偶ycia:聽

  1. komunikacji,
  2. relacjach spo艂ecznych,
  3. ograniczonych wzorcach zachowania, aktywno艣ci (np. sposobie zabawy w przypadku ma艂ych dzieci) oraz zainteresowa艅.


Zgodnie z wytycznymi okre艣lonymi w DSM-V kryteriami rozpoznawania zaburze艅 ze spektrum autyzmu s膮:

A. 聽 鈥濶ieust臋puj膮ce trudno艣ci w komunikacji spo艂ecznej i w zakresie interakcji spo艂ecznych w wielu kontekstach, manifestuj膮ce si臋, obecnie lub w wywiadach, w nast臋puj膮cy spos贸b:

  1. Deficyty w sferze spo艂eczno-emocjonalnej wzajemno艣ci, w zakresie od nieprawid艂owych stosunk贸w towarzyskich i niezdolno艣ci w prowadzeniu normalnej rozmowy, przez ograniczone reagowanie na zainteresowanie, uczucia lub oddzia艂ywanie, a偶 do niezdolno艣ci zapocz膮tkowywania lub odpowiadania na jakiekolwiek interakcje.
  2. Deficyty w sferze komunikacji niewerbalnej, w zakresie od s艂abo zintegrowanego przekazu werbalnego i niewerbalnego, przez nieprawid艂owo艣ci w nawi膮zywaniu kontaktu wzrokowego, w j臋zyku cia艂a lub ogranicze艅 w rozumieniu i u偶ywaniu gest贸w, a偶 do ca艂kowitego braku mimiki i zaniku przekazu niewerbalnego.
  3. Deficyty w obszarze rozpoczynania, podtrzymywania i rozumienia relacji, w zakresie od trudno艣ci w dostosowaniu zachowa艅 do r贸偶nych kontekst贸w spo艂ecznych, przez trudno艣ci w zabawie opieraj膮cej si臋 na wyobra藕ni lub w nawi膮zywaniu przyja藕ni, a偶 do ca艂kowitego braku zainteresowania r贸wie艣nikami.聽

B. Ograniczone, powtarzaj膮ce si臋 wzorce zachowa艅, zainteresowa艅 lub czynno艣ci, manifestuj膮ce si臋 obecnie lub w wywiadach, przynajmniej dwoma spo艣r贸d wymienionych:

  1. Stereotypowe lub stale powtarzane manieryzmy ruchowe, u偶ycie przedmiot贸w lub element贸w mowy (np. proste stereotypie ruchowe, ustawianie zabawek w szeregu lub przewracanie przedmiot贸w, echolalia, u偶ywanie dziwacznych, znanych jedynie sobie wyra偶e艅).
  2. Potrzeba niezmienno艣ci, przywi膮zanie do czynno艣ci rutynowych lub wzorc贸w zachowa艅 werbalnych b膮d藕 niewerbalnych, przybieraj膮cych form臋 rytua艂u (np. niezwykle silna reakcja stresowa na niewielk膮 zmian臋, trudno艣ci w akceptowaniu zmian, sztywne wzorce my艣lenia, rytua艂y powitalne, potrzeba chodzenia t膮 sam膮 tras膮 lub jedzenie tych samych rzeczy ka偶dego dnia).
  3. Niezwykle ograniczone zainteresowania o szczeg贸lnej intensywno艣ci (np. silne przywi膮zanie do nietypowych przedmiot贸w lub ca艂kowite zaabsorbowanie uwagi tymi przedmiotami, przesadnie zdefiniowane lub przemijaj膮ce zainteresowania).
  4. Wzmo偶ona lub os艂abiona reaktywno艣膰 na bod藕ce czuciowe lub niezwyk艂e zainteresowanie zmys艂owymi aspektami otoczenia (np. wyra藕na oboj臋tno艣膰 na b贸l/temperatur臋, niech臋膰 do okre艣lonych d藕wi臋k贸w lub faktur, nadmierne w膮chanie lub dotykanie przedmiot贸w, zafascynowanie 艣wiat艂em lub ruchem) (鈥)鈥 (Kryteria diagnostyczne zaburze艅 psychicznych DSM-5庐, 2018, s. 58-50).

Diagnostyka zaburze艅 ze spektrum autyzmu w g艂贸wnej mierze skupia si臋 na powy偶szych kryteriach i obserwowalnych trudno艣ciach w zachowaniu dziecka. Zaburzenia neurorozwojowe pojawiaj膮 si臋 w okresie niemowl臋ctwa b膮d藕 w okresie dzieci艅stwa i powoduj膮 nieprawid艂owy rozw贸j dziecka oraz brak umiej臋tno艣ci i aktywno艣ci charakterystycznych dla jego wieku (Jagielska, 2014, s.17). 聽Z danych Narodowego Funduszu Zdrowia wynika, 偶e:

  • w 2021 roku os贸b z rozpoznaniem autyzmu i zespo艂u Aspergera do 17 lat by艂o w Polsce blisko 74 tys.;
  • w 2020 roku prawie 62,5 tys.,
  • w 2019 roku blisko 57 tys.聽

Patrz膮c na powy偶sze dane, nie da si臋 ukry膰, 偶e diagnoz z roku na rok przybywa. Na pewno istotn膮 rol臋 odgrywa w tym wzrost 艣wiadomo艣ci oraz lepsze rozeznanie, o tym, co kryje si臋 za neuroatypowo艣ci膮, a tak偶e wyst臋powanie samorzecznik贸w - doros艂ych ludzi w spektrum autyzmu, kt贸rzy publicznie dziel膮 si臋 swoim rozpoznaniem, a tak偶e przybli偶aj膮 spo艂ecze艅stwu realia codzienno艣ci 偶ycia w spektrum autyzmu. Osoby te cz臋sto maj膮 prac臋, rodzin臋, przyjaci贸艂, ale zdecydowana wi臋kszo艣膰 z nich ma swoj膮 trudn膮 histori臋 dotycz膮c膮 dzieci艅stwa, okresu dojrzewania i dorastania do samodzielno艣ci. Odmienno艣ci rozwojowe mo偶na ju偶 zauwa偶y膰 u bardzo ma艂ych dzieci nawet przed 1 rokiem 偶ycia.聽

U starszych dzieci zaobserwowa膰 mo偶emy m.in.:

  1. op贸藕niony rozw贸j mowy lub specyficzny spos贸b korzystania z niej;
  2. nietypowe zainteresowania, odmienne od r贸wie艣nik贸w;
  3. trudno艣ci w uczestniczeniu w grach z regu艂ami;
  4. ograniczone kontakty z r贸wie艣nikami;
  5. trudno艣ci z okre艣leniem emocji i potrzeb u siebie oraz u innych ludzi;
  6. trudno艣ci ze zrozumieniem tego, 偶e inni ludzie mog膮 my艣le膰 i czu膰 inaczej;
  7. trudno艣ci w rozumieniu sarkazmu, dowcip贸w, przeno艣ni;
  8. trudno艣ci w uczestniczeniu w rozmowach typu 鈥渟mall talk鈥;
  9. komunikowanie si臋 bardzo wprost nie zwracaj膮c uwagi na kontekst spo艂eczny.

Warto podkre艣li膰, 偶e osoby ze spektrum autyzmu przez specyfik臋 funkcjonowania, s膮 powa偶nie zagro偶one wyst臋powaniem zaburze艅 wsp贸艂istniej膮cych 鈥 zaburze艅 emocjonalnych i psychicznych tj. depresja, zaburzenia obsesyjno - kompulsywne, l臋k. Oczywi艣cie ka偶de z objaw贸w mo偶e wyst膮pi膰 u poszczeg贸lnych os贸b ze spektrum autyzmu w zr贸偶nicowanym stopniu nasilenia lub nie wyst膮pi膰 wcale, gdy偶 ka偶da osoba funkcjonuje w odmienny spos贸b. Je偶eli za艣 takowe zaburzenie wyst膮pi, nale偶y takie osoby odpowiednio wspiera膰, aby unikn膮膰 powa偶nych konsekwencji.

Wiele os贸b ze spektrum autyzmu 偶yje w spos贸b, kt贸ry nie jest nacechowany niepe艂nosprawno艣ci膮. Niew膮tpliwie du偶o zale偶y od najbli偶szego otoczenia. Je艣li szanujemy i akceptujemy odmienno艣膰, to dajemy jej szans臋 na szcz臋艣liwie i satysfakcjonuj膮ce 偶ycie.聽

Autyzm Instagram Edukacja Szkolna Techni Schools.png

Jak mo偶emy wspiera膰 osoby ze spektrum?

艢wiat, w kt贸rym 偶yjemy, oczekuje od nas rozumienia kontekst贸w spo艂ecznych, konsekwencji swoich dzia艂a艅, 艂atwo艣ci porozumiewania si臋. S膮 to aspekty, w kt贸rych osobom ze spektrum autyzmu jest niezmiernie trudno si臋 odnale藕膰.聽

Dobre wsparcie to takie, kt贸re szanuje cz艂owieka i jego potrzeby. Wa偶ne, aby osobom ze spektrum autyzmu pomaga膰 w pokonywaniu w艂asnych trudno艣ci z poszanowaniem ich godno艣ci i indywidualno艣ci, jednocze艣nie uwzgl臋dniaj膮c indywidualne mo偶liwo艣ci i predyspozycje rozwojowe. Oddzia艂ywania zar贸wno w rodzinie, jak i w szerszym 艣rodowisku powinny by膰 nakierowane na te aspekty i funkcje poznawcze, kt贸re pozwol膮 cz艂owiekowi lepiej zrozumie膰 siebie i innych, a tak偶e zabezpieczy膰 komfort wynikaj膮cy ze specyficznych potrzeb sensorycznych. Dlatego te偶 wa偶nym elementem wsparcia jest uczenie samo艣wiadomo艣ci, nazywania swoich potrzeb i emocji, co sprzyja budowaniu w艂asnej to偶samo艣ci.聽

Wsparcie os贸b w spektrum powinno uwzgl臋dnia膰 obszary dotycz膮ce:

  • Dopasowania j臋zykowego i wsparcia wizualnego
    Wiele os贸b ze spektrum boryka si臋 z niedopasowaniem j臋zyka na r贸偶nych poziomach. St膮d te偶 bardzo wa偶na jest precyzja j臋zyka i dba艂o艣膰 o to, by komunikat by艂 kr贸tki i przejrzysty. Komunikuj膮c si臋 z osobami z ASD warto wielokrotnie sprawdza膰, czy dobrze si臋 聽rozumiemy. Istotne, aby pos艂ugiwa膰 si臋 mow膮 pozbawion膮 sarkazmu i ironii. Stosuj膮c proste metafory i por贸wnania nale偶y ka偶dorazowo upewnia膰 si臋 czy zosta艂y poprawnie zrozumiane. Natomiast w przypadku os贸b, kt贸re nie opanowa艂y umiej臋tno艣ci mowy, istotnym wsparciem 聽mog膮 okaza膰 si臋 艣rodki wizualne tj. 聽obrazki, napisy, zapisywanie na tablicy najwa偶niejszych punkt贸w lekcji lub pracy domowej.

Nale偶y pami臋ta膰, i偶 ka偶da osoba z ASD, zgodnie z w艂asnymi mo偶liwo艣ciami i ograniczeniami, d膮偶y do nawi膮zania i prowadzenia interakcji, a je偶eli stworzymy jej odpowiedni膮 przestrze艅 i zapewnimy dopasowane do jej potrzeb pomoce dydaktyczne, stanie si臋 aktywnym partnerem w komunikacji werbalnej lub niewerbalnej (Prokopiak, 2015, s. 83-84).

  • Wsparcia sensorycznego聽
    Osoby w spektrum autyzmu cz臋sto charakteryzuj膮 si臋 odmienn膮 wra偶liwo艣ci膮 sensoryczn膮, przejawiaj膮c膮 si臋 nadwra偶liwo艣ci膮 lub istotnie obni偶on膮 wra偶liwo艣ci膮 na bod藕ce dotykowe, zapachowe, s艂uchowe, smakowe i wzrokowe (Prokopiak, 2017, s. 37). Problemy sensoryczne istotnie utrudniaj膮 codzienne funkcjonowanie. Niekt贸rzy d膮偶膮 do odczu膰 zmys艂owych i poszukuj膮 bod藕c贸w, inni je ignoruj膮 pozostaj膮c oboj臋tni, a pozostali wr臋cz przesadnie na nie reaguj膮. Istotnym 聽elementem wsparcia w przypadku wyst膮pienia trudno艣ci w percepcji wra偶e艅 sensorycznych jest m.in. nauka samo艣wiadomo艣ci swoich trudno艣ci sensorycznych oraz wypracowania r贸偶nych sposob贸w radzenia sobie z nimi (np. podczas trening贸w integracji sensorycznej SI).聽

Wa偶ne, aby w szkole wspiera膰 nauczycieli i rodzic贸w w tworzeniu sensorycznie przyjaznych przestrzeni oraz w wypracowaniu strategii w sytuacjach trudnych sensorycznie. Nale偶y uwzgl臋dnia膰 r贸偶ne bod藕ce maj膮ce wp艂yw na og贸lne funkcjonowanie uczni贸w z ASD, tj. 艣wiat艂o, d藕wi臋k, zapachy, dotyk. Istotne jest odpowiednie dostosowanie o艣wietlenia oraz nat臋偶enia d藕wi臋ku w pomieszczeniu, poprzez umo偶liwienie za艂o偶enia s艂uchawek wyciszaj膮cych, b膮d藕 skorzystanie z miejsca wycisze艅. Nale偶y r贸wnie偶 pami臋ta膰, 偶e silne zapachy, w tym nasze perfumy, mog膮 stanowi膰 bardzo nieprzyjemny bodziec uniemo偶liwiaj膮cy koncentracj臋 uwagi i opanowanie w艂asnych emocji. Przebywaj膮c z osob膮 z zaburzeniami ze spektrum autyzmu warto r贸wnie偶 ustali膰 dogodn膮 form臋 kontaktu, a tak偶e dopyta膰 si臋 o preferencje dotycz膮ce sposobu powitania, anga偶uj膮ce zmys艂 dotyku (鈥瀙rzybijanie pi膮tki lub 偶贸艂wika鈥, poklepywanie po ramieniu). Maj膮c na uwadze zapewnienie przyjaznego sensorycznie miejsca, warto upewnia膰 si臋, czy ucze艅 z ASD czuje si臋 w danym momencie i otoczeniu komfortowo.

  • Przewidywalno艣ci zdarze艅
    U os贸b z zaburzeniami ze spektrum autyzmu cz臋sto zauwa偶alne s膮 stereotypowe zachowania 鈥 sztywne zachowania rutynowe i znaczne przywi膮zanie do rytua艂贸w: post臋powanie wed艂ug 艣ci艣le okre艣lonego planu, zajmowanie danego miejsca przy stole, jedzenie z tych samych naczy艅, zak艂adanie wci膮偶 tego samego ubrania, wykonywanie czynno艣ci wed艂ug nadanej im kolejno艣ci (Pisula, 2018, s. 51-52). Mo偶emy wi臋c stwierdzi膰, 偶e osoby ze spektrum ceni膮 sobie przewidywalno艣膰. Uprzednie poinformowanie o zmianach w dotychczasowym harmonogramie dnia szko艂y, planowanych wydarzeniach i wycieczkach szkolnych, a tak偶e ustrukturyzowanie lekcji, stanowi dla nich cenne wsparcie, daj膮ce poczucie bezpiecze艅stwa. Zapewnianie warunk贸w przewidywalno艣ci, w kt贸rej zmniejsza si臋 potrzeba kontrolowania otoczenia, sprawia, 偶e 艂atwiej jest im si臋 skupi膰 na lekcji. Podejmowanie tego typu dzia艂a艅 wspieraj膮cych zmniejsza ich poczucie l臋ku i napi臋cia emocjonalnego, spowodowanego strachem przed nag艂ymi zmianami.

Trening umiej臋tno艣ci spo艂ecznych (TUS)

Bior膮c pod uwag臋 szczeg贸lne mo偶liwo艣ci oraz ograniczenia w codziennym funkcjonowaniu os贸b z zaburzeniami ze spektrum autyzmu, powinni艣my pami臋ta膰 jak niezmiernie istotn膮 kwesti膮 jest udzielenie im specjalistycznej pomocy terapeutycznej oraz umo偶liwienie ich pe艂noprawnego uczestnictwa w 偶yciu spo艂ecznym. Udzielenie osobie z ASD niezb臋dnego wsparcia do uzyskania jak najwi臋kszej autonomii, samostanowienia i poczucia sprawstwa daje jej nadziej臋 na jak najlepsz膮 przysz艂o艣膰, realizacj臋 marze艅 i odpowiednie wykorzystanie w艂asnego potencja艂u. Niezmiernie istotn膮 pomoc膮 mo偶e okaza膰 si臋 organizacja zaj臋膰 TUS, podczas kt贸rych osoby ze spektrum autyzmu s膮 wspierane w nabywaniu umiej臋tno艣ci spo艂ecznych. W trakcie zaj臋膰 modelowane s膮 r贸偶ne scenki spo艂eczne oraz historyjki sytuacyjne, kt贸re 聽zostaj膮 om贸wione w taki spos贸b, aby jak najlepiej zrozumie膰 ich sens oraz zauwa偶y膰 sygna艂y spo艂eczne, perspektyw臋 i reakcj臋 innych ludzi. Przebywanie dzieci i m艂odzie偶y z ASD w grupie jest nieocenionym do艣wiadczeniem, gdy偶 stwarza wi臋ksze szanse, 偶e ju偶 jako osoby doros艂e podejm膮 prac臋 i b臋d膮 uczestniczy膰 w 偶yciu spo艂ecznym.聽

Ucze艅 ze spektrum autyzmu w szkole

Pobyt ucznia ze spektrum autyzmu w szkole jest niew膮tpliwie du偶ym wyzwaniem zar贸wno dla niego, jak i dla nauczycieli, gdy偶 ma on inne potrzeby i mo偶liwo艣ci ni偶 jego neurotypowi r贸wie艣nicy. Szko艂a staje si臋 dla niego miejscem daj膮cym szans臋 do nawi膮zywania relacji spo艂ecznych oraz uczenia si臋 wielu umiej臋tno艣ci, kt贸re sprzyjaj膮 budowaniu samodzielno艣ci. Dzi臋ki codziennym kontaktom i mo偶liwo艣ci wsp贸lnej nauki, uczniowie poznaj膮 bli偶ej swoich r贸wie艣nik贸w. Przez codzienny kontakt i wsp贸lne uczenie si臋 ch臋tniej si臋 integruj膮, udzielaj膮 na forum klasy, a przede wszystkim, bez wzgl臋du na swoje dysfunkcje, staj膮 si臋 r贸wnoprawnymi cz艂onkami spo艂eczno艣ci szkolnej.

W Techni Schools wspieramy uczni贸w ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi, w tym ze spektrum autyzmu, dbaj膮c o to, by uczniowie uzyskiwali wiar臋 we w艂asne mo偶liwo艣ci i d膮偶yli do realizacji wyznaczonych sobie cel贸w.

Nasi uczniowie maj膮 mo偶liwo艣膰 uczestniczenia w:

1. 聽 聽indywidualnych spotkaniach z psychologiem,

2. 聽 聽zaj臋ciach rewalidacyjnych z pedagogiem specjalnym,

3. 聽 聽zaj臋ciach socjoterapeutycznych,

4. 聽 聽treningu umiej臋tno艣ci spo艂ecznych TUS,

5. 聽 聽zaj臋ciach dydaktyczno-wyr贸wnawczych,

6. 聽 聽indywidualnym poradnictwie zawodowym.

Dostosowujemy wymagania edukacyjne oraz spos贸b oceniania zar贸wno w szkole, jak i podczas egzamin贸w zewn臋trznych, do indywidualnych potrzeb ka偶dego z uczni贸w. Pami臋taj膮c, 偶e istotnym warunkiem prawid艂owego przebiegu procesu 聽edukacji jest istnienie wykwalifikowanej i zaanga偶owanej kadry pedagogicznej, w g艂贸wnej mierze odpowiedzialnej za efektywny proces kszta艂cenia, zwracamy uwag臋, by nauczyciele stwarzali atmosfer臋 pe艂n膮 akceptacji i zrozumienia. Nasz zesp贸艂 psychologiczno-pedagogiczny 艣ci艣le wsp贸艂pracuje i wspomaga kadr臋 pedagogiczn膮 w pracy z uczniami dbaj膮c o to, by nauka sprzyja艂a rozwojowi edukacyjnemu oraz spo艂eczno-emocjonalnemu uczni贸w. Ten sam zesp贸艂 wsp贸艂pracuje r贸wnie偶 z rodzicami i oferuje swoje wsparcie w przypadku pojawiaj膮cych si臋 wyzwa艅 i trudno艣ci.聽

Techni Schools jest kameraln膮 plac贸wk膮 przyjazn膮 sensorycznie. Przerwy bez dzwonk贸w, stonowana kolorystyka pomieszcze艅, mo偶liwo艣膰 dostosowania o艣wietlenia do zaj臋膰 oraz potrzeb uczni贸w, mo偶liwo艣膰 skorzystania ze strefy wycisze艅, mo偶liwo艣膰 pracy w s艂uchawkach wyciszaj膮cych podczas lekcji, w istotny spos贸b wp艂ywaj膮 na komfort naszych uczni贸w.聽

Dzi臋ki dog艂臋bnemu zrozumieniu charakterystyki spektrum autyzmu zar贸wno jako szko艂a, jak i nowoczesne spo艂ecze艅stwo mo偶emy wci膮偶 coraz lepiej dostosowywa膰 warunki edukacji i rozwoju naszych uczni贸w ze spektrum, do ich indywidualnych potrzeb i mo偶liwo艣ci. Dbamy o zapewnienie takich warunk贸w, kt贸re b臋d膮 wspiera艂y te cz臋sto niezwykle utalentowane osoby w rozwijaniu ich pasji i potencja艂u.聽

Autorki artyku艂u:

Natalia 艁aba -聽pedagog specjalny, wicedyrektor Techni Schools

Aleksandra Mysiak - psycholog szkolny

Anna Banach - pedagog specjalny

Marzena Wolska - socjoterapeuta, kierownik zespo艂u pomocy psychologiczno-pedagogicznej

Bibliografia

1. Ga艂ecki P., 艢wi臋ci艅ski 艁. (2018) (oprac.), Kryteria diagnostyczne zaburze艅 psychiatrycznych DSM-5庐. Wroc艂aw.

2. Jagielska G. (2014). Etiologia zaburze艅 autystycznych. (w:) J. Komender, G. Jagielska, A. Bry艅ska (red.), Autyzm i zesp贸艂 Aspergera. Warszawa, 17-32.

3. Pisula E. (2018). Autyzm - przyczyny symptomy, terapia. Gda艅sk.

4. Prokopiak A. (2015). Dziecko z autyzmem jako partner dialogu. (w:) B. Kaczmarek, A. Wojciechowska (red.), Autyzm i AAC. Alternatywne i wspomagaj膮ce sposoby porozumiewania si臋 w edukacji os贸b z autyzmem. Krak贸w, 79-86.

5. Prokopiak A. (2017). Ucze艅 z autyzmem. Lublin.

6. Pu偶y艅ski S., Wci贸rka J. (2008) Klasyfikacja zaburze艅 psychicznych i zaburze艅 zachowania ICD-10. Krak贸w.

7. Rynkiewicz A. (2009). Zesp贸艂 Aspergera. Inny m贸zg, inny umys艂. Gda艅sk.聽